İcma kim üçündür: bütün yəhudilər üçün, yoxsa yalnız “uyğun” görülənlər üçün?

Azərbaycandakı bəzi yəhudi dini icmalarında idarəçilik, iştirak və şəffaflıqla bağlı suallar getdikcə daha çox səslənir

Azərbaycan uzun illərdir tolerantlıq və multikulturalizm nümunəsi kimi təqdim olunur. Ölkədə yəhudi icmalarının sinaqoqlarının fəaliyyət göstərməsi, dini bayramların keçirilməsi və dövlət tərəfindən dini icmalara maliyyə dəstəyinin göstərilməsi bu siyasətin mühüm istiqamətlərindən biridir.

Lakin burada başqa bir sual meydana çıxır:

Tolerantlıq yalnız dövlət səviyyəsində nümayiş etdirilən münasibətlə ölçülür, yoxsa icmanın daxilində hər bir yəhudinin öz fikrini sərbəst ifadə edə bilməsi ilə də?

Son dövrlərdə bəzi yəhudi icmalarının fəaliyyəti ilə bağlı ayrı-seçkilik, tədbirlərə seçmə qaydada dəvət, icma daxilində müəyyən şəxslərin üstün mövqedə saxlanılması və tənqidi fikirlərə münasibətlə bağlı müxtəlif narazılıqlar səsləndirilir.

Əgər bir dini icmada yalnız rəhbərliyin fəaliyyətini dəstəkləyən və problemlərə susan şəxslər tədbirlərdə daha rahat iştirak edə bilirsə, amma sual verən, sənəd tələb edən və ya narazılığını açıq bildirən insan kənarda qalırsa, burada söhbət dini birlikdən, yoxsa qapalı idarəçilik modelindən gedir?

Dini imkanlar kimə açıqdır?

Yəhudi icmasının fəaliyyəti yalnız dini ayinlərlə məhdudlaşmır. Buraya sinaqoq və ibadət imkanları, dini təhsil, qadın və kişi proqramları, uşaqlar və gənclər üçün tədbirlər, bayram mərasimləri, icma görüşləri, sosial layihələr və digər dini-mədəni fəaliyyətlər də daxil ola bilər.

Əsas məsələ isə bu imkanlardan istifadə zamanı şəffaf və hamı üçün aydın qaydaların olub-olmamasıdır.

Əgər hansısa proqramda iştirak üçün meyarlar mövcuddursa, həmin meyarlar icma üzvlərinə açıq şəkildə izah edilməlidir.

Əks halda haqlı sual yaranır:

Nəyə görə bir insan icmanın üzvü olduğu halda müəyyən proqramlara buraxılır, digəri isə yalnız tənqidi mövqeyinə görə kənarda qalır?

Bu əsasən Sumqayıt Yəhudiləri dini icmasında müşahidə edilir.

“Sözünü deyən” insan niyə problemə çevrilməlidir?

Dini icmanın rəhbərliyini tənqid etmək həmin dinə və ya icmaya qarşı çıxmaq demək deyil.

Əksinə, sağlam icma idarəçiliyində suallar, fikir ayrılığı və konstruktiv tənqid idarəetmənin inkişafına xidmət edə bilər.

Əgər bir icmada rəhbərliyin fəaliyyətinə dair sual vermək “düşmənçilik”, maliyyə sənədləri barədə məlumat istəmək “hörmətsizlik”, problemləri ictimailəşdirmək isə “icmaya qarşı çıxmaq” kimi təqdim olunursa, bu yanaşmanın özü müzakirə edilməlidir.

Çünki dini icma müəyyən şəxslərin şəxsi mülkiyyəti deyil.

Dövlət dəstəyi varsa, şəffaflıq da olmalıdırmı?

2026-cı il yanvarın 7-də imzalanmış sərəncama əsasən Bakı şəhəri Dağ yəhudiləri, Avropa yəhudiləri və Sefarad yəhudiləri dini icmalarının hər birinə 400 min manat dövlət maliyyə yardımı ayrılıb.

Dövlət tərəfindən dini icmalara dəstək göstərilməsi özü-özlüyündə ciddi məsuliyyət yaradır.

İctimai maraq baxımından belə sualların verilməsi normaldır:

Bu vəsaitlər hansı istiqamətlərə xərclənir?

Bəs nəzarət harada başlayır, harada bitir?

Azərbaycan Respublikasının Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsi dini qurumların dövlət qeydiyyatını həyata keçirən və dini etiqad azadlığının təmin olunması, qanunvericiliyə riayət edilməsinə nəzarət və dini zəmində ayrı-seçkiliyin qarşısının alınması kimi istiqamətlər üzrə səlahiyyətlərə malik dövlət qurumudur. Komitənin rəsmi məlumatına görə, zərurət olduqda dini qurumlardan fəaliyyət və maliyyə hesabatları tələb etmək səlahiyyəti də mövcuddur.

Bu baxımdan ictimaiyyətin sualı yalnız icma rəhbərlərinə deyil, nəzarət mexanizmlərinə də yönəlir:

Əgər icma daxilində ayrı-seçkilik və ya üzvlərin hüquqlarının pozulması barədə narazıçılıqlar varsa, onların araşdırılması niyə qurum tərəfindən həyata keçırılmır?

Dövlət Komitəsinin rəsmi məlumatında vətəndaşların müraciətlərinin qəbul edildiyi, həmçinin Komitə sədrinin vətəndaş qəbulları keçirdiyi bildirilir.

Deməli, məsələ “nəzarət ümumiyyətlə varmı?” sualından daha çox, nəzarətin konkret şikayətlərə necə və nə qədər effektiv tətbiq olunması məsələsidir.

Narazılıq artırsa, səbəbi araşdırmaq lazımdır

Bu gün yəhudi icmalarının daxilində səslənən narazılıqların miqyasını ölçmək üçün açıq və sistemli statistik məlumatlara ehtiyac var. Ayrı-ayrı sosial media paylaşımları və fərdi müraciətlər əsasında “bütün yəhudilər narazıdır” nəticəsinə gəlmək düzgün olmaz.

Amma eyni mövzuda təkrar-təkrar suallar səslənirsə, onları da görməzdən gəlmək olmaz.

Çünki narazılığın özü bəzən problemin göstəricisi yox, problemin araşdırılmalı olduğunu göstərən siqnal ola bilər.

Ən doğru yol isə ittiham deyil, açıq araşdırmadır.

Nəsimi Əbilov