ABŞ-İran Atəşkəsi: Qalib Kimdi?

ABŞ-İran Atəşkəsi: Qalib Kimdi?

Aprelin 7-də, Trampın ultimatumunun bitməsinə iki saat qalmış, ABŞ və İran iki həftəlik atəşkəs razılığı əldə etdi. Hər iki tərəf özünü qalib elan edir. İran deyir: “Tarixi qələbə qazandıq”. ABŞ deyir: “Bütün hərbi hədəflərimizə çatdıq”.

Bəs kim həqiqətən qazandı? Cavab: heç kim. Bu, klassik müharibələrdən fərqli bir vəziyyətdir.

Atəşkəsin Şərtləri{ Ancaq bu tam olaraq təsdiqlənməyib}

İranın əldə etdikləri:

· ABŞ hücumlarını dayandırdı

· Boğaz açıldı, amma İranın nəzarəti altında – gəmilər İran ordusu ilə “koordinasiya” edərək keçəcək

· İran öz 10 maddəlik planını danışıqların əsası kimi qəbul etdirdi

· Nüvə zənginləşdirmə hüququ danışıqların bir hissəsi oldu

ABŞ-ın əldə etdikləri:

· Boğaz açıldı, neft yenidən axmağa başladı

· Neft qiymətləri kəskin düşdü

· ABŞ mülki infrastrukturu bombalamadığı üçün beynəlxalq ictimai rəyi qorudu

· Tramp “hədəflərə çatdıq” deyə bəyanat verdi

Gördüyümüz kimi, burada klassik “biri qazandı, biri uduzdu” yoxdur. Hər ikisi bir şey qazandı, hər ikisi bir şey itirdi.

Amma ən böyük itkini üçüncü tərəflər çəkdi: dünya iqtisadiyyatı milyardlarla dollar ziyan gördü, neft qiymətləri rekor dərəcələrə qalxdı.

Sadə Dildə Kvant Geosiyasət: “Superpozisiya” Nədir?

Kvant fizikasında bir hissəcik eyni anda birdən çox vəziyyətdə ola bilir – məsələn, həm sağa, həm də sola dönə bilir. Buna “superpozisiya” deyilir. Hansı vəziyyətdə olduğu yalnız “müşahidə” ediləndə (yəni bir şey ona toxunanda) bəlli olur.

Siyasətdə də eyni şey olur:

ABŞ bu müharibədə eyni anda iki vəziyyətdə idi: həm hava hücumlarına davam edə bilərdi, həm də danışıqlara başlaya bilərdi. Trampın ultimatumu bu superpozisiyanı “çökdürdü” – o, bir qərar verməli oldu.

Nəticə: İran da eyni anda iki vəziyyətdə idi: həm müqavimət göstərə bilərdi, həm də danışıqlara hazır idi. Xərrq adasının təhlükəsi bu superpozisiyanı çökdürdü. Nəticə: yenə atəşkəs.

Yəni atəşkəs heç bir “böyük plan”ın nəticəsi deyil. Hər iki tərəfin daha çox döyüşə bilməyəcəyini anladığı anın nəticəsidir.

“Dolaşıqlıq” Nədir?

Kvantda iki hissəcik bir-birindən nə qədər uzaqda olsa da, birinin başına gələn digərinə dərhal təsir edir. Buna “dolaşıqlıq” deyilir.

Bu müharibədə də eyni şey oldu:

· İranda vurulan hər raket, Çində fabriklərin dayanmasına səbəb oldu

· Hürmüzdə bağlanan hər gəmi, Avropada benzin qiymətlərinin qalxmasına yol açdı

· İsrailin Livandakı döyüşləri bu atəşkəsə daxil deyil – amma onlar da bu dolaşıqlığın bir hissəsidir

Yəni artıq “yerli müharibə” anlayışı köhnəlib. Hər şey hər şeyə bağlıdır.

Hələ ki rəsmi təsdiq yoxdur, amma atəşkəsin arxasında duran coğrafi reallığa baxaq.Coğrafiya heç vaxt dəyişmir. Hürmüz boğazının ən dar yerinin cəmi 34 kilometr olması İrana həmişə asimmetrik güc verib. ABŞ-ın nə qədər güclü olmasından asılı olmayaraq, o boğaz İranın həyətidir. Və İran bu coğrafi üstünlüyündən əl çəkməyəcək. Ateşkəs imzalansa belə, Tehran növbəti böhran üçün öz coğrafi silahını saxlayacaq. Hər hansı razılıq bu coğrafi reallığı dəyişmir – yalnız növbəti gərginliyi təxirə salır. Coğrafiya qalib gəldi. Həmişə olduğu kimi

Atəşkəsdən Sonra Nə Olacaq?

Atəşkəs cəmi 2 həftəlikdir. Kvant dilində desək, sistem hələ də superpozisiyadadır – yəni həm tam sülh ola bilər, həm də müharibə yenidən başlaya bilər. İranın Xarici İşlər Naziri deyir: “Bu, müharibənin sonu deyil”. ABŞ isə danışıqları davam etdirəcəyini bildirir.

Növbəti 2 həftə hər şeyi göstərəcək. Bu superpozisiya sülhə doğru çökəcək, yoxsa yeni müharibəyə? Hələ heç kim bilmir.

Qalib Kimdi? Ən böyük qalib status-kvonun özü oldu – heç kimin tam qazana bilmədiyi, amma hər kəsin tam itirməkdən qorxduğu bir tarazlıq.

İran “tarixi qələbə” deyə bilər. ABŞ “hədəflərə çatdıq” deyə bilər. Amma reallıq budur: hər ikisi çox şey itirdi, hər ikisi nəyisə qazandı. Və ən əsası – müharibə hələ bitməyib. Sadəcə ara verilib.

AJM Mərkəzi,

Siyasi Analitik Rüstəm Tağızadə