Postsovet məkanı: Dövlətlər dini icmalara nə qədər pul ayırır?

Bəzi dövlətlər dini qurumlara birbaşa vəsait ayırır, bəziləri yalnız konkret layihələri və dini-mədəni irsi maliyyələşdirir, digər ölkələrdə isə dini təşkilatların dövlət tərəfindən maliyyələşdirilməsi qanunla məhdudlaşdırılır və ya ümumiyyətlə qadağan olunur.

Azərbaycanda isə bu məsələ tam fərqli formada həyata keçirilir. Dövlət müsəlman və qeyri-müsəlman dini icmaların hər birinə (QMİ-yə 3,5 milyon, digərlərinə 400 min manat), yəhudilərin isə 3 icmasına 1,2 milyon manat vəsait ayırır. Belə olan halda Azərbaycan cəmiyyətini “dövlət dinə nə qədər pul xərcləyir?” sualı deyil, “dövlət dini icmalara nə qədər pul verir?” sualı maraqlandırır.

Bu araşdırmada əsas diqqət məhz dini icmalara və ya onların konkret fəaliyyətinə yönəldilən dövlət vəsaitlərinin sonrakı aqibəti – taleyi deyil, prosesin necə və hansı şərtlər altında idarə olunmasıdır. Məsələn, bir ölkədə dini sahəyə ayrılan vəsait dini qurumların saxlanılmasına, digər bir ölkədə isə maarifləndirməyə və radikallaşmanın qarşısının alınmasına yönəldilə bilər. Yəni, Azərbaycanda hansı icma ayrılan pulu necə və hara xərcləyir, hesabatı kimə və necə verir kimi bədnam və destruktiv suallar mənim üçün prinsipial deyil. Amma onu da bilirəm ki, Dağ yəhudilərinə ayrılan 400 min manat – 10 minlik icma üçün çox deyil, amma əvvəllər gürcü, indi isə Sefarad yəhudiləri adı altında büdcədən 400 min manat alan 700 nəfərlik icma üçün böyük rəqəmdir (yəni hər nəfərə təxminən 571 manat 43 qəpik düşür).

Cənubi Qafqazda üç fərqli model

Yuxarıda qeyd etdiyim kimi, Azərbaycan dini icmalara dövlət büdcəsindən birbaşa maliyyə ayrılması baxımından konkret model sərgiləyir. 2026-cı il yanvarın 7-də Prezident İlham Əliyevin imzaladığı sərəncamla dini qurumlara maliyyə yardımı göstərilməsi üçün ümumilikdə 6,3 milyon manat ayrılıb.

Bu vəsaitin 3,5 milyon manatı Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinə, 400 min manatı Rus Pravoslav Kilsəsinin Bakı və Azərbaycan Yeparxiyasına, 400 min manatı Dağ yəhudilərinin Bakı dini icmasına, 400 min manatı Avropa yəhudilərinin Bakı dini icmasına, 400 min manatı Sefarad yəhudilərinin Bakı dini icmasına, 400 min manatı Katolik Kilsəsinin Apostol Prefekturasına, 400 min manatı Alban-Udi xristian dini icmasına ayrılıb. Daha 400 min manat isə digər qeyri-islam dini icmalarına maddi dəstək məqsədilə Mənəvi Dəyərlərin Təbliği Fonduna yönəldilib. Sonuncu 400 min manatın hansı qeyri-islam dini icmalara ayrıldığını konkretləşdirmək üçün Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsinə etdiyimiz müraciətə (2 sentyabr, saat 11:59) təəssüf ki, hələ də cavab almamışıq. Ümid edirik ki, hörmətli sədr Ramin Məmmədovun işçiləri Dövlət Komitəsinin rəsmi e-poçtuna ([email protected]) arada bir göz gəzdirəcək və məktubumuza qısa bir zaman ərzində cavab verəcəklər. Çünki bu mövzu ekspertlərin iştirakı ilə “Multikultural Azərbaycan” podkastında müzakirə üçün cavab gözləyir.

2026-cı ildə Gürcüstan hökuməti dörd dini icmaya kompensasiya məqsədilə ümumilikdə 6,5 milyon lari (4,26 milyon manat) ayırıb. Bu məbləğin 4,15 milyon larisi müsəlman icmasına (2,72 milyon manat), 1,1 milyon larisi (721 min AZN) Erməni Apostol xristian icmasına, 700 min larisi (459 min AZN) Roma-Katolik icmasına, 550 min larisi (360 min AZN) isə yəhudi icmasına verilib.

Gürcü Pravoslav Kilsəsinin xüsusi statusu çərçivəsində dövlət büdcəsindən illik 25 milyon lari (16,38 milyon AZN) həcmində maliyyə ayrılır. Azərbaycan isə təxminən eyni statusda olan QMİ-yə 3,5 milyon manat verir. Beləliklə, Azərbaycana baxanda Gürcüstan büdcəsi daha əliaçıqdır.

Bu məbləğ təxminən 12 milyon ABŞ dollarına yaxındır. Gürcüstanın 2026-cı ilin əvvəlində təxminən 3,94 milyon nəfər əhalisinin olduğunu nəzərə alsaq, hesablanan məbləğ hər sakin üçün təxminən 3 dollara qədərdir. Azərbaycan əhalisinin 10 milyondan bir az çox olduğunu nəzərə alsaq, bizdə verilən vəsait adambaşına heç 1 dollara da yaxınlaşmır.

Ermənistanda dövlət-din münasibətləri digər postsovet ölkələrindən müəyyən qədər fərqlənir. Erməni Apostol Kilsəsi ölkənin tarixi və konstitusion sistemində xüsusi mövqeyə malikdir. Bununla yanaşı, Gürcüstandakı kimi bütün dini icmalara və ya əsas kilsəyə hər il eyni formada ayrılan vahid, açıq “dini yardım fondu” mexanizmi yoxdur.

Ermənistanın dövlət büdcəsində dini sahə ilə bağlı müxtəlif istiqamətlər üzrə dövlət xərcləri ola bilər. Bundan əlavə, kilsə ilə dövlət arasında əmlak, tarixi-mədəni irs və digər məsələlər üzrə xüsusi münasibətlər mövcuddur. Bu səbəbdən Ermənistan üzrə dövlət büdcəsinin ümumi həcmini dini icmalara yardım kimi göstərmək yanlış olardı.

Ermənistanın modeli daha çox dövlət-din münasibətlərinin xüsusi hüquqi çərçivəsi və Erməni Apostol Kilsəsinin tarixi statusu üzərində qurulub ki, bu da Paşinyanla gərgin münasibətlər fonunda fiaskoya uğrayıb.

Orta Asiyanın 4 ölkəsində 4 fərqli, amma yaxın model…

Özbəkistanda 2373 dini təşkilat qeydiyyatdan keçib. Onların 2174-ü İslam, 199-u isə qeyri-islam dini təşkilatlarıdır. Ölkədə 16 konfessiya təmsil olunur.

Ölkədə dövlət dini sahəni maliyyələşdirir. Dövlət vəsaiti dini təhsil, kadr hazırlığı, dini maarifləndirmə, elmi-tədqiqat və digər dövlət proqramlarına yönəldilir. Bu səbəbdən Özbəkistanla bağlı Azərbaycanda olduğu kimi konkret məbləğ ifadə etmək mümkün deyil. Burada dövlətin əsas yanaşması dini təşkilatların ümumi xərclərini ödəməkdən daha çox dini sahənin idarə olunması, təhsil və maarifləndirmə sisteminin maliyyələşdirilməsidir.

Əhalisinin sayı 20,5 milyon nəfərə yaxın olan Qazaxıstanda 18 konfessiyanı təmsil edən 3999 qeydiyyatdan keçmiş dini birlik mövcuddur.

Qazaxıstan dövlət büdcəsindən dini sahəyə vəsait ayırır. Lakin bu vəsaitin mühüm hissəsi dini icmaların öz fəaliyyətlərinin maliyyələşdirilməsinə deyil, Özbəkistanda olduğu kimi dövlətin dini siyasətinə yönəldilir. Bura dini vəziyyətin monitorinqi, maarifləndirmə, dövlət-din münasibətlərinin tənzimlənməsi, radikalizm və ekstremizmin qarşısının alınması, dini sahədə dövlət qurumlarının fəaliyyəti kimi istiqamətlər daxildir.

Məsələn, ayrı-ayrı regionların büdcələrində dini sahədə dövlət siyasətinin həyata keçirilməsi üçün yüz milyonlarla tenge həcmində vəsait nəzərdə tutulur. Lakin bu rəqəmlər “dini icmalara verilən pul” kimi göstərilmir.

Qırğızıstanda dövlətin dini sahəyə yanaşması son illərdə daha ciddi tənzimləmə ilə müşayiət olunur. Dövlətin elektron reyestrində 3385 dini təşkilat qeydiyyatdan keçib (təxminən 7,4 milyon nəfər əhali).

2025-ci il fevralın 1-dən Qırğız Respublikasında yeni dini qanun qüvvəyə minib. Dini təşkilatların qeydiyyatı, dini təhsil və dini materialların dövriyyəsi ilə bağlı dövlət tənzimləməsi gücləndirilib.

Qırğızıstanda dövlət dini sahəyə müəyyən proqramlar çərçivəsində vəsait ayırır. Lakin 3385 dini təşkilatın hamısına və ya əsas dini icmalara bölüşdürülən vahid illik birbaşa yardım məbləği açıq şəkildə göstərilmir. Burada da əsas model Qazaxıstan və Özbəkistanda olduğu kimi dövlət proqramları, dini sahənin tənzimlənməsi, maarifləndirmə və dini təhsil istiqamətində qurulub.

Yuxarıda adını çəkdiyimiz və nümunələrini paylaşdığımız ölkələr arasında hüquqi baxımdan ən dəqiqi Türkmənistandır. Ölkənin “Dini etiqad azadlığı və dini təşkilatlar haqqında” qanununun 7-ci maddəsində açıq şəkildə göstərilir ki, dövlət dini təşkilatların fəaliyyətini maliyyələşdirmir. Lakin bu, dövlətin dini təşkilatlarla heç bir formada maddi dəstək verə bilməyəcəyi anlamına gəlmir. Qanun dövlətə dini binaları və digər əmlakı dini təşkilatlara mülkiyyətə və ya əvəzsiz istifadəyə vermək imkanı yaradır.

Dövlət həmçinin dini təşkilatların xeyriyyə fəaliyyəti və ictimai əhəmiyyətli mədəni-maarif proqramlarının həyata keçirilməsinə dəstək göstərə bilər.

Rusiyada vəziyyət Orta Asiyadan fərqli deyil

Rusiyada 34 223 qeydiyyatdan keçmiş dini təşkilat mövcuddur (2025-ci il). Əlbəttə, bunların böyük hissəsini Rus Pravoslav Kilsəsi, İslam dini və digər dini icmaların təşkilatlarıdır.

Rusiya modeli Azərbaycan və Gürcüstanda olduğu kimi dini təşkilatlara hər il eyni qaydada müəyyən məbləğin bölüşdürülməsinə əsaslanmır, tam əksinə, dövlət konkret layihələrə subsidiyalar ayıra bilir. Belə layihələr arasında dini və tarixi-mədəni obyektlərin bərpası, ikonaların qorunması, dini tikililərin rekonstruksiyası və müəyyən sosial layihələr yer alır.

Məsələn, 2026-cı il üzrə Rusiya Mədəniyyət Nazirliyi və ya Prezident Qrantları Fondu Rus Pravoslav Kilsəsinə ikonaların bərpası və tarixi-mədəni obyektlərlə bağlı layihələr üçün ümumilikdə təxminən 42,9 milyon rubl (871,9 min AZN) məbləğində subsidiya ayırıb. Lakin bu məbləği Rusiyanın bütün dini icmalarına 2026-cı ildə ayrılmış ümumi dövlət yardımı kimi təqdim etmək olmaz. Bu, yalnız konkret şəkildə müəyyən layihəyə ayrılan vəsaitdir.

Yəni Rusiyada “dini icmalara dövlət yardımı” daha çox layihə əsaslı mexanizm kimi həyata keçirilir.

Gürcüstandan fərqli olaraq Azərbaycanda hər il dövlət hesabına bəlkə də onlarla məscid tikilir və ya bərpa olunur. Xüsusən Qarabağ işğaldan azad olunandan sonra müxtəlif ərazilərdə tikilən və ya bərpa olunan məscidlərin, kilsələrin, Alban məbədlərinin sayı iki əlin barmağına sığmaz.

***

Göründüyü kimi, postsovet məkanında dövlət-din münasibətlərinin vahid maliyyə modeli yoxdur. Azərbaycan və Gürcüstanda dini icmalara birbaşa dövlət vəsaiti ayırmaları daha aydın mexanizm kimi ortaya çıxır. Rusiyada dövlət dəstəyi əsasən konkret layihələr üzrə subsidiyalar şəklindədir. Özbəkistan, Qazaxıstan və Qırğızıstanda dövlətin dini sahəyə ayırdığı vəsaitlərin əhəmiyyətli hissəsi dini icmaların özlərinə deyil, dövlət proqramlarına, tənzimləməyə, dini təhsilə və maarifləndirməyə yönəlir. Ermənistanda xüsusi statuslu Erməni Apostol Kilsəsi ilə dövlət arasında ayrıca münasibətlər mövcuddur. Türkmənistanda isə qanun birbaşa dövlət maliyyələşdirməsini açıq şəkildə istisna edir.

***

Yazıda postsovet məkanında Belarus və Ukrayna təcrübəsini qeyd etmədik. Belarusda dövlət dini icmaların fəaliyyətini birbaşa maliyyələşdirməyi ümumi qayda kimi nəzərdə tutmur. Ukrayna qanunvericiliyində isə dövlətin dini təşkilatların fəaliyyətini birbaşa maliyyələşdirməməsi prinsipi var.//Multikultural.az