İran düyünü

İranda yanvarın əvvəlində baş verən etirazlar rejimi devirmədi, lakin vacib bir həddi keçdi: sistemin toxunulmaz olmadığı göstərildi. Məhz bu fonda ABŞ-ın Yaxın Şərqdə hərbi varlığını artırması əsas sualı gündəmə gətirir — daxili destabilizasiya ilə xarici hərbi təzyiq arasında əlaqə varmı, yoxsa bu sadəcə təhlükəli bir paralellikdir?

Böyük güclər nadir hallarda birbaşa zərbəyə keçməzdən əvvəl rəqibin daxili dayanıqlığını sınamadan addım atırlar. İran nümunəsində bu test artıq aparılıb. Yanvar üsyanları rejimi devirmədi, lakin bir şeyi açıq göstərdi: sistem nəzarəti saxlayır, amma bu nəzarət getdikcə daha baha başa gəlir. Xarici təzyiqin məhz bu mərhələdə artması təsadüfi görünmür.

Daxili faktor: üsyan boğuldu, problem qaldı.Yanvar etirazları sosial-iqtisadi sıxıntılar və perspektivsizlik üzərində formalaşmışdı. Hakimiyyət dalğanı təhlükəsizlik vasitələri ilə yatırdı, lakin legitimlik problemi aradan qalxmadı. Əksinə, sərt reaksiya sistemin özünə inamının zəiflədiyini göstərdi.

Bu tip üsyanlar adətən rejimləri dərhal devirmir. Onların əsas funksiyası: – elita daxilində parçalanma riskini artırmaq,

– təhlükəsizlik aparatını daimi gərginlikdə saxlamaq,

– xarici aktorlar üçün manevr pəncərəsi yaratmaqdır.

Bu pəncərə hələ tam açılmayıb, amma mövcuddur.

ABŞ-ın regionda hərbi yığınağı hücum hazırlığı yox, şahmatda fiqurların səssiz yerləşdirilməsidir. Məqsəd şah demək deyil, oyunu elə qurmaqdır ki, Tehran üçün təhlükəsiz gediş qalmasın. Hər bir mümkün addım — daxili sərtləşmə, regional geriçəkilmə və ya eskalasiya — fərqli formalarda, amma eyni nəticəyə aparır: mövqelərin zəifləməsi. Bu mənada hərbi varlıq zərbə üçün yox, şahmata məcbur edən təzyiq alətidir.

Gözlənilən detal: küçənin reaksiyası

Hazırda Vaşinqtonun əsas tərəddüdü hərbi imkanlarla bağlı deyil. Həlledici sual İran cəmiyyətinin psixoloji vəziyyətidir. Son qətliamlardan sonra ölkədə dərin depressiya müşahidə olunur, dəfn mərhələsi gedir. Tarixən bu mərhələ iki fərqli istiqamət yaradır: ya qisas hissi ilə yenidən alovlanan küçə, ya da “hər şey bitdi” psixologiyası ilə kollektiv geri çəkilmə.

ABŞ məhz bunu ölçür. Xarici zərbə yalnız o halda məntiqli sayılır ki, o, paralel olaraq daxildə kütləvi hərəkətlənməni gücləndirsin. Əks halda, müdaxilə rejimin “xarici düşmən” narrativini möhkəmləndirə bilər. Buna görə indiki pauza hərbi yox, sosioloji müşahidə mərhələsidir.

Regional risk və məhdudiyyətlər. ABŞ–İsrail koordinasiyası təzyiqin əsas dayağıdır, lakin Körfəz ölkələrinin ehtiyatlı mövqeyi bir şeyi göstərir: region genişmiqyaslı müharibəyə hazır deyil. Bu isə Vaşinqtonun manevr imkanlarını məhdudlaşdırır.

Zərbə ehtimalı: soyuq hesab

Hazırkı mərhələdə genişmiqyaslı hərbi hücumun ehtimalı aşağıdır. Eskalasiya regional müharibəyə çevrilə və qlobal bazarlara ağır zərbə vura bilər. Daha real ssenari: – məhdud və seçici zərbələrin saxlanılması,

– daxili təzyiq və xarici hədələmənin paralel davamı,

– məqsədin rejimi devirmək yox, davranışını dəyişmək olmasıdır.

Nəticə:İran ətrafında formalaşan vəziyyət müharibənin başlanğıcı deyil, uzadılmış böhran mərhələsidir. Əsas sual “zərbə olacaqmı?” yox, daha dərindir:

Tehran bu çoxqatlı təzyiqi nə qədər müddət udmağa qadirdir?

Əgər daxili narazılıqlar yenidən alovlanar və xarici təzyiq eyni anda artarsa, bu iki xətt nə ABŞ, nə də İran üçün tam nəzarət olunan olmayan bir nöqtədə kəsişə bilər.

AJM Mərkəzi

Rüstəm Tağızadə, Siyasi Analitik