Üç Cəbhə, Bir Münaqişə

Bugün dünyanın geosiyasi xəritəsinə baxan hər kəs eyni mənzərəni görür: üç ayrı cəbhə, lakin bir-birinə bağlı müharibə. Hürmüzdə gəmiçilik dayanıb, Ukraynada artilleriya səsləri kəsilmir, Tayvan boğazında isə hərbi təyyarələrin uçuşları getdikcə daha tez-tez baş verir. Bu üç hadisə ayrı-ayrı deyil – eyni sistemin üç vəziyyətidir.

Eyni Anda Mövcud Olan Vəziyyətlər

Bir sistem eyni anda bir neçə vəziyyətdə mövcud ola bilər. Hər bir qərar verilənə qədər bütün variantlar açıqdır. Bugünkü qlobal münaqişə də məhz belədir: ABŞ eyni anda həm İranla birbaşa, həm də Rusiya ilə dolayı müharibə aparır. Avropa Ukraynaya fokuslanıb, amma Körfəzdəki hər gəmi hücumu onun enerji qiymətlərini birbaşa vurur. Çin isə hələlik müharibədən kənarda dayanıb, lakin onun neft tankerləri Hürmüzdə gözləyir. Bu vəziyyət o deməkdir ki, hər bir aktor eyni anda bir neçə strategiyanı “sınayır”. Qərar anı gələnə qədər hər şey mümkündür.

Bir-birinə Bağlı Hərəkətlər: Münaqişənin ən çox diqqət çəkən cəhəti aktorların hərəkətlərinin bir-birinə nə qədər bağlı olmasıdır. ABŞ-ın İrana qarşı hərəkətləri ilə Rusiyanın Ukraynadakı addımları ayrı-ayrı hadisələr deyil – onlar bir sistemin iki üzvüdür. Moskva İrana dron texnologiyası və kəşfiyyat məlumatları ötürür. Tehran bu biliklərlə Körfəzdə ABŞ-ın hava hücumundan müdafiə sistemlərini yorur. ABŞ iki cəbhəyə resurs ayırmaq məcburiyyətində qalır. Avropa İrana qarşı sanksiyaları dəstəkləyir, amma eyni zamanda Ukraynaya yardımı davam etdirir. Çin isə sadəcə gözləyir – neft alır, özünü müharibədən kənarda saxlayır, lakin hər gün Tayvan boğazında təyyarə uçuşlarını artırır.

Bir aktorun hərəkəti digərinin reaksiyasını ani olaraq dəyişir. Bu, klassik səbəb-nəticə zəncirindən fərqlidir – burada hər şey bir-birinə bağlıdır.

Qavrayış Reallığı Dəyişir: Münaqişənin gedişatını təkcə hərbi əməliyyatlar deyil, həm də onun necə qavranılması müəyyən edir. Tramp administrasiyası İran müharibəsini “çəkindirmə” kimi təqdim edir. İsrail bunu “rejim dəyişikliyi” kimi görür. Avropa isə hesab edir ki, Vaşinqton Ukraynanı qurban verir.

Bu qavrayış fərqləri hadisələrin özünü dəyişir. İran özünü təhdid altında hiss etdikcə, daha sərt cavab verir. Avropa ABŞ-ın diqqətinin yayındığını gördükcə, öz müdafiə xərclərini artırır. Çin hər iki tərəfin zəiflədiyini müşahidə etdikcə, Tayvana təzyiqini gücləndirir.

Qavrayış realiteyi yaradır. Bu müharibədə “obyektiv həqiqət” getdikcə daha da qeyri-müəyyənləşir.

Çöküş Anı: Hansı Ssenari Aktuallaşacaq?

Hazırda bütün ssenarilər eyni anda mümkündür. Lakin qərar anı yaxınlaşdıqca, variantlardan biri aktuallaşacaq, digərləri isə çökəcək.

Birinci ssenari: ABŞ-ın diqqəti tamamilə İrana yönəlir. Ukraynaya yardım azalır. Rusiya cəbhədə irəliləyir. Avropa öz resurslarını Ukraynaya yönəldir, Körfəzdə təsirini itirir.

İkinci ssenari: ABŞ İranda quru hərbi əməliyyatlara başlayır. Ancaq təbii ki, bunun ABŞ üçün hansı ssenarilərə gətirməsi zamandan asılıdır. Quru hərbi əməliyyatlar İranda tətbiq etmək çətin və sonu bilinməyən prosesdir.

Üçüncü ssenari: Çin artıq gözləməkdən əl çəkir. Tayvana birbaşa təzyiq göstərir. ABŞ iki cəbhədən üç cəbhəyə keçir. Müharibə idarəolunmaz hala gəlir.

Hansı ssenarinin aktuallaşacağı qərar vericilərin bu qeyri-müəyyənlik içində edəcəyi seçimlərdən asılıdır.

Üçüncü Dünya Müharibəsi elan olunmaya bilər. O, səssizcə, addım-addım, hər bir qərarın digərində əks-səda verdiyi bu mürəkkəb oyunun içində baş verir. Cəbhələr hələ birləşməyib, lakin xəritəyə baxan hər kəs görür: birləşmək üzrədirlər.

Bu müharibənin qalibi daha çox tanka sahib olan deyil. Qalib daha çox dron istehsal edə bilən, təchizat zəncirlərini qoruya bilən və ən əsası – qeyri-müəyyənlik şəraitində daha sürətli qərar qəbul edə bilən olacaq.

AJM Mərkəzi,

Siyasi Analitik, Rüstəm Tağızadə