İsrail Livan Atəşkəsi

Aprelin 17-də ABŞ-nin vasitəçiliyi ilə İsrail və Livan arasında 10 günlük atəşkəs qüvvəyə minib. Razılığa əsasən, İsrail Livanın cənubunda 10 kilometrlik "təhlükəsizlik zonası"nı saxlamaqla yanaşı, istənilən an özünümüdafiə hüququnu özündə saxlayır. Buna qarşılıq, Livan hökuməti "Hizbullah"ın İsrail hədəflərinə hücumlarının qarşısını almaq üçün "mənalı addımlar" atmağı öhdəsinə götürüb.

Xatırladaq ki, atəşkəs ərəfəsində İsrail ordusu Livanda 1400-dən çox binanı dağıdıb və Bint Cbeyl, Xiyam, Nəqurə kimi strateji əraziləri ələ keçirib. Hərbi əməliyyatlar zamanı Livanda 2000-dən çox insan həyatını itirib.

Lakin məsələ təkcə İsrail-Livan münaqişəsi deyil – bu, daha böyük bir geosiyasi düyünün parçasıdır.

Kim nə istəyir?

İsrail – Netanyahunun dediyi kimi, əsgərlər Livandan çıxmayacaq. Hədəf "Hizbullah"ın tam tərksilah edilməsi və İsrailin şimal sərhədlərinin təhlükəsizliyinin təmin olunmasıdır.

Livan – işğal olunmuş ərazilərdən İsrail qoşunlarının çıxarılması, beynəlxalq yardım və yerdəyişmə məcburiyyətində qalan minlərlə livanlının geri qayıtması.

Hizbullah – atəşkəsə razılıq versə də, bildirib ki, "işğal davam etdikcə müqavimət də davam edəcək". Təşkilat istənilən pozuntunu cavabsız qoymayacağını bildirir.

İran – uzun müddətdir atəşkəsin Livana da şamil olunmasını tələb edirdi. Tehran üçün Hizbullah ən dəyərli regional müttəfiqdir və onun müdafiəsi danışıqlarda əsas şərtlərdən biri olub.

ABŞ – Tramp administrasiyası üçün Livanda atəşkəs həm də İranla danışıqlarda diplomatik rıçaqdır.

Dolaşıqlıq (Entanglement)

Bu atəşkəs təcrid olunmuş hadisə deyil. O, ABŞ-İran atəşkəsi, Hürmüz boğazının bağlı qalması və hətta Ukrayna müharibəsi ilə bir-birinə bağlıdır (entanglement). Bir cəbhədə baş verən pozuntu digər cəbhələrə ani təsir göstərir.

Eyni zamanda, superpozisiya vəziyyəti mövcuddur: münaqişə eyni anda həm atəşkəsə doğru gedə, həm də yenidən alovlana bilər. İndiki məqamda hər iki ehtimal eyni dərəcədə realdır. Sistem dekoherentləşənə qədər – yəni birmənalı nəticə ortaya çıxana qədər – bütün variantlar mümkündür.

Bundan sonra nə olacaq?

Atəşkəsin taleyi bir neçə amildən asılıdır:

Uzatma – Əgər hər iki tərəf sakitliyi qoruyub, Livanda Hizbullahın fəaliyyətinin məhdudlaşdırılması istiqamətində real addımlar atılsa, atəşkəs razılıqla uzadıla bilər.

Çöküş – İsrail əsgərlərinin Livanda qalması və Hizbullahın "işğala qarşı müqavimət" bəyanatları nəzərə alsaq, tək bir "səhv hesablama" – pilotusuz uçuş aparatı zərbəsi və ya raket atəşi – atəşkəsi bir gündə dağıda bilər.

Status-kvonun saxlanması – Atəşkəs bölgədə qala, lakin ABŞ-İran danışıqlarından təcrid oluna bilər. Bu halda İran Livanda atəşkəsi "regional razılaşmanın tərkib hissəsi" saymaqda israr edəcək, Vaşinqton isə iki faylı ayrı aparacaq.

Nəticə

İsrail Livanda 10 kilometrlik təhlükəsizlik zonası tuta bilər, amma Hizbullahı ordan silmək mümkün deyil. Səbəb sadədir: coğrafiya. Livanın cənubu təpəlik, məzəli və şiə əhalinin sıx yaşadığı bir ərazidir. Hizbullahın döyüşçüləri bu kəndlərdən çıxmayıb – onlar öz evlərindədirlər. İsrail F-35-lərlə göydə nə qədər gəzərsə-gəzsin, yeraltı tunelləri, raket buraxıcılarını və minlərlə döyüşçünü məhv edə bilməz. Coğrafiya İsrailə desək: "Sən bu torpaqları qısa müddətə işğal edə bilərsən, amma heç vaxt sahibləyə bilməzsən." Hizbullah üçün isə coğrafiya deyir: "Sənin gücün budur – dayan, gözlə və İsrailin bir gün çıxıb gedəcəyini bil." Nəticə? Bu atəşkəs olsa da, olmasa da, münaqişə coğrafiyanın qoyduğu sərhədlər içində qalacaq. Dəyişən heç nə olmayacaq. 10 günlük atəşkəs heç bir problemi həll etmir. Bu, çoxoyunculu geosiyasi oyunda müvəqqəti tarazlıq – bir "superpozisiya"dır.

İsrail Hizbullahı tərksilah etməyib, Hizbullah hərbi potensialını qoruyub, Livan öz ərazisinin bir hissəsində suverenliyini itirib, İran isə müttəfiqinə nəfəs alsa da, strateji təzyiqdən qurtulmayıb.

AJM Mərkəzi

Siyasi Analitik, Rüstəm Tağızadə