Azərbaycanda ideologiya boşluğu.

Azərbaycan son otuz ildə müstəqilliyini qorudu, güclü ordu qurdu, iqtisadiyyatını inkişaf etdirdi. Bu sahələrdəki irəliləyişlər danılmazdır. Lakin bir məsələ hələ də tam formalaşmayıb: uzunmüddətli milli ideoloji çərçivə. Bu, heç də "dövlət sifarişi ilə ideologiya yaratmaq" anlamına gəlmir. Əksinə, tarixən güclü dövlətlərin ideologiyaları cəmiyyətin dərin təbəqələrində, ziyalı müzakirələrində, təhsil sistemində, ictimai söhbətdə tədricən formalaşıb. Bu gün Azərbaycanda belə bir geniş, cəmiyyəti birləşdirən və gələcəyə istiqamətləndirən konseptual çərçivənin olmaması hiss olunur.

Sovet dövründən qalan "nəyə qarşıyıq?" refleksi hələ də güclüdür. Lakin "nəyin tərəfindəyik?" sualına aydın cavab verməkdə çətinlik çəkirik. Bu boşluq isə heç vaxt boş qalmır. Onu kimlər doldurmağa çalışır?

Rusiya – "rus dünyası" (russkiy mir) konsepti ilə, dil, tarix, kilsə vasitəsilə təsirini qoruyur. Avrasiyaçılıq ideyası bu coğrafiyada həmişə sığınacaq tapır.

İran – "mənəvi dəyərlər" pərdəsi altında öz siyasi-islam modelini təklif edir. Bu modelin regionda dəstəyə malik olmadığı aydındır, lakin mədəni və ideoloji nüfuzetmə cəhdləri davam edir.

Türkiyə – "bir millət, iki dövlət" ritorikası ilə öz strateji maraqlarını irəli sürür. Hərbi, iqtisadi, mədəni əməkdaşlıq adı altında bu, bəzən asılılıq həddinə çatır.

Bu ölkələrin heç biri Azərbaycanın milli maraqlarını əsas götürmür. Onlar öz ideoloji konstruksiyalarını bizim boşluğumuza proyeksiya edir. Bu proyeksiyaların bəziləri bizim maraqlarımıza uyğun gələ bilər, bəziləri isə gələ bilməz. Ancaq məsələ təkcə hansı proyeksiyanın "daha yaxşı" olmasında deyil – məsələ suverenliyimizin ideoloji müstəvidə də qorunmasıdır.

İdeologiya olmayan yerdə proyeksiyalar olur. Proyeksiyalar olan yerdə isə suverenlik gec-tez eroziyaya uğrayır. Bu, nəinki xarici siyasətdə, həm də daxili ictimai söhbətdə, təhsil sistemində, gənclərin dünyagörüşündə özünü göstərir.

Bu gün regionda ən böyük müharibə gedir. İran, Rusiya, Türkiyə, Qərb – hamısı öz oyununu qurur. Azərbaycanın öz oyunu nədir? Bu suala cavabımız yoxdursa, başqalarının oyununda fiqur olmaq riski həmişə qalır.

İdeologiya diktatura deyil, bir millətin ortaq məxrəcə necə gəldiyidir. Bizim məxrəcimiz nədir? Bu sual təkcə hakimiyyətin deyil, həm də ziyalıların, tədqiqatçıların, ictimai fəalların, hər bir vətəndaşın cavab axtarmalı olduğu bir sualdır. Çünki ideologiya yuxarıdan enməz – o, cəmiyyətin dərin müzakirələrində, gərgin düşüncələrində, zaman-zaman səhv edib-öyrənməsində formalaşır.

Bu, bir sualdır: biz öz gələcəyimizi kimin proyektlərinə buraxmaq istəyirik? Cavabı axtarmaq, bu gün regionda gedən hərbi-siyasi mübarizədən az əhəmiyyətli deyil. Çünki ordular sərhədləri qoruyur, amma ideyalar gələcəyi qurur.

Son aylarda Azərbaycanda baş örtüyü ilə bağlı müzakirələr bu ideoloji boşluğun canlı təzahürüdür. Bu məsələ təkcə daxili siyasət deyil — o, eyni zamanda xarici proyeksiyaların sınaq meydanıdır. İran dini həssaslıqları istismar etməyə çalışır, Türkiyədəki bəzi mühafizəkar dairələr bunu Azərbaycanın sekulyar modelinə qarşı arqument kimi istifadə edir, Qərb isə prosesi insan hüquqları prizmasından izləyir. Bu müzakirələr göstərir ki, ideoloji çərçivə olmadıqda, hər bir daxili məsələ geosiyasi rəqabətin bir hissəsinə çevrilir. Suverenliyin ideoloji müstəvidə qorunması isə yalnız cəmiyyətin öz daxilində formalaşdırdığı ortaq məxrəclə mümkündür.

Azərbaycan Yəhudi Media Mərkəzi

Siyasi Analitik Rüstəm Tağızadə.