Antisemitizmsiz Şərq Nağılı: Mühafizə Olunan Tolerantlığın Vitrinləri

Dünya xəritəsində xalqların bir-birinə nifrət bəsləmədiyi, etnik və dini zəmində qırğınların yaşanmadığı ideal bir künc axtarmaq, modern insanın utopiya axtarışına bənzəyir. Bu mənada Azərbaycan uzun illərdir ki, qlobal arenada özünəməxsus bir brend təqdim edir:

"Multikulturalizmin beşiyi"* və ya *"Antisemitizmin olmadığı unikal müsəlman ölkəsi".

Həqiqətənmi Qubanın Qırmızı Qəsəbəsində və ya Bakının mərkəzində sinaqoqların qapısının hər kəsə açıq olması tamamilə təbii, daxili bir harmoniyanın məhsuludur, yoxsa bu harmoniya həm də küçənin başında dayanan polis postlarının ciddi nəzarəti altında saxlanılan bir vitrindir?

"Antisemitizm olmayan Azərbaycan" mifologiyası ilə "polislər tərəfindən qorunan yəhudilər" reallığı arasındakı o incə xətt, ölkənin həm ən böyük qürur mənbəyi, həm də regional geosiyasətin ən mürəkkəb paradoksudur.

Tarixi Genetik Kod, yoxsa Siyasi İradə?

Azərbaycanda yəhudilərə qarşı tarixi kökləri olan kütləvi bir düşmənçiliyin, reqresiv antisemitizmin olmadığını iddia etmək birtərəfli arqument deyil. Bu, tarixi faktdır. Əsrlər boyu dağ yəhudiləri bu torpaqlarda yerli əhali ilə eyni taleyi, eyni çörəyi paylaşıblar. Nə çar Rusiyasının kütləvi talanları (poqromlar), nə də Avropanın orta əsr qaranlığından qalan xurafatları bu coğrafiyada kök sala bilməyib.

Lakin bu gün, xüsusilə də Yaxın Şərqdə geosiyasi gərginliyin pik həddə çatdığı bir dövrdə, bu tarixi dözümlülük təbii axarına buraxıla bilməzdi. Bakıdakı yəhudilərin təhlükəsizliyi təkcə fərdlərin mənəvi keyfiyyətlərinə deyil, dövlətin birbaşa təhlükəsizlik orqanlarının peşəkarlığına əmanət edilib. Məhz buna görə də sinaqoqların, yəhudi məktəblərinin və mədəniyyət mərkəzlərinin qarşısında dayanan polislər təzyiqin deyil, dövlətin bu qonaqpərvərliyi və daxili sabitliyi qorumaq üçün göstərdiyi qətiyyətin simvoludur.

Polisin olması xalqın bir neçə üzvünün nifrətindən yəhudiləri qorunmaq üçündür? Yoxsa, polisin olması, bu unikal daxili barışı xaricdən gələ biləcək geosiyasi təxribatların hədəfinə çevirməmək üçün atılan strateji addımdır?

Tolerantlıq Vitrini və "Nümunəvi Ölkə" Diplomatiyası

Azərbaycan bu daxili barışı haqlı olaraq beynəlxalq arenada özünün vizit kartına çevirib. Dünyanın bir çox nöqtəsində antisemitizmin yenidən baş qaldırdığı, sinaqoqlara hücumların edildiyi bir vaxtda, Bakıda yəhudi icmasının tam sərbəst şəkildə yaşaması böyük nailiyyətdir.

Ancaq burada tənqidi bir sual ortaya çıxır: "Biz bu dözümlülüyü sadəcə xarici dünyaya göstərmək üçün parıldatdığımız bir eksponat kimi saxlayırıq, yoxsa o, cəmiyyətin bütün təbəqələrinə tam nüfuz edib?"

Bəzən daxili diskursda, xüsusilə sosial media platformalarında daxili emosiyaların Yaxın Şərqdəki münaqişələrə görə dalğalandığını görmək olur. Belə anlarda dövlətin hüquq-mühafizə sisteminin çevikliyi və qətiyyəti cəmiyyətdəki bəzi radikal çağırışların fiziki müstəviyə keçməsinin qarşısını alan ən böyük qalxana çevrilir. Yəni, bəli — polislər qoruyur. Çünki qorunmayan hər bir azlıq, qlobal nifrət dalğasının qurbanı ola bilər.

Polisin Qoruduğu Sabitlik, Xalqın Qoruduğu Tarix

Azərbaycandakı yəhudi icmasının varlığı və təhlükəsizliyi nə sadəcə polisin çiyinlərində dayanan süni bir layihədir, nə də dövlət nəzarəti olmadan öz-özünə hər hansı bir xarici təhdidə qarşı tab gətirə biləcək qədər müdafiəsiz bir xalq adətidir.

Bu, iki mühüm amilin sintezidir:

1. "Xalqın tarixi tolerantlığı" daxili sabitliyin bünövrəsini təşkil edir.

2. "Dövlətin və polisin gücü" isə bu bünövrənin üzərində qurulmuş binanı xarici fırtınalardan və daxili radikallaşma risklərindən qoruyur.

Yəhudilərin polislər tərəfindən qorunması ölkədə antisemitizmin olmasının deyil, əksinə, dövlətin bu antisemitizmsiz mühiti hər nə bahasına olursa-olsun qoruyub saxlamaq iradəsinin göstəricisidir.

Tənqidi yanaşsaq, bu qorunma bəlkə də ideal dünyanın azadlıq formulasına sığmır — çünki ideal dünyada heç bir ibadətgahın qarşısında silahlı mühafizəyə ehtiyac qalmamalıdır.

Lakin real dünyada, reallıqların diktə etdiyi coğrafiyada, polisin təmin etdiyi təhlükəsizlik sayəsində uşaqların yəhudi məktəblərinə qorxusuz gedə bilməsi, "kreativ" tənqidlərin kölgəsində qala bilməyəcek qədər böyük bir real uğurdur.